W 2025 roku zakończył się kolejny etap (III) prac konserwatorskich przy XVIII w. ołtarzu bocznym pw. św. Barbary w kościele pw. św. Antoniego we Lwowie. Architektoniczny ołtarz przyozdobiony jest obrazami, rzeźbieniami, złoceniami, srebrzeniami i marmoryzacją. Ze względu na złożoność tematu i duży zakres, prace zostały podzielone na etapy. Ołtarz znajdował się w bardzo złym stanie technicznym (mocne porażenie przez żerowanie drewnojadów, ciągle postępująca korozja biologiczna, liczne przemalowania). Ołtarz św. Barbary stanowi jeden z kluczowych, a zarazem najbardziej problematycznych elementów wystroju wnętrza kościoła. Jest jednym z pięciu, XVIII-wiecznych znajdujących się w świątyni. Do pocz. XX wieku stanowił element wystroju nawy głównej. Dopiero po rozbudowie kościoła na przełomie XIX/XX w. (dobudowa kruchty oraz dwóch kaplic) został przeniesiony do nowo powstałej kaplicy pw. św. Barbary. Na przestrzeni wieków ołtarz poddawany był licznym pracom renowacyjnym, polegającym głównie na zmianach aranżacyjnych i przekształceniach estetycznych, Wspomniane działania w połączeniu z niekorzystnymi warunkami klimatycznymi panującymi w kościele na przestrzeni lat (podwyższona wilgotność powietrza, brak właściwej wentylacji, podciąganie kapilarne w obrębie ścian zewnętrznych oraz zastosowanie wtórnych, szczelnych powłok tynkarskich i malarskich w partii przyziemia), znacząco wpłynęły na pogorszenie stanu technicznego obiektu oraz przyczyniły się do utraty czytelności oryginalnych warstw malarskich i pozłotniczych. Dodatkowymi czynnikami degradującymi było rozpoczęcie i niedokończenie prace renowacyjnych prowadzonych w 2019 r. przez inny zespół konserwatorski, a także przechowywanie obiektu przez około pięć lat w pomieszczeniu pozbawionym właściwej wentylacji (wydzielonym kotarą z przestrzeni nawy, z zasłoniętym otworem wentylacyjnym oraz nagromadzeniem sprzętów i urządzeń). W trakcie prac z 2019 r. nie usunięto przyczyn degradacji, nie przeprowadzono skutecznego wzmocnienia strukturalnego drewna, a zastosowane działania miały charakter prowizoryczny i nie uwzględniały znajomości technik stolarskich. Zastosowano bardzo mocne grunty i materiałów nieuwzględniających rzeczywistej kondycji technicznej podłoża oraz warstw spodnich, co doprowadziło do dalszego obciążenia osłabionej struktury. Ponadto poprzez szlifowanie, szpachlowanie, gruntowanie, wykonywanie przezłoceń i przemalowań zatarto czytelność historycznych nawarstwień. Przebieg tych prac nie został udokumentowany fotograficznie i opisowo. W związku z powyższym, przed przystąpieniem do właściwych prac konserwatorskich, konieczne było przeprowadzenie wstępnych badań stratygraficznych w obrębie wszystkich elementów ołtarza, określenie rzeczywistego stanu zachowania oraz opracowanie programu działań uwzględniającego zakres i charakter zachowanych warstw historycznych. W 2023 r., po wykonaniu badań stratygraficznych, analizie ich wyników oraz szczegółowej ocenie stanu zachowania, stwierdzono, iż przed kontynuacją prac konserwatorskich niezbędny jest powrót do etapu konserwacji tzw. technicznej. Za konieczne uznano usunięcie wtórnych powłok renowacyjnych z 2019 r., rozpoznanie faktycznego zakresu występowania poszczególnych warstw historycznych, pełną ocenę stanu technicznego wszystkich elementów konstrukcyjnych i dekoracyjnych ołtarza oraz wytypowanie najlepiej zachowanej historycznej warstwy dekoracyjnej w celu jej ekspozycji i przywrócenia historycznego charakteru obiektu. Za priorytetowe przyjęto działania wzmacniające, stabilizujące i zabezpieczające substancję zabytkową, obejmujące w szczególności wzmocnienie konstrukcji (w tym wymianę elementów niespełniających wymogów technicznych oraz korektę wcześniejszych, nieprawidłowych wzmocnień), kompleksową dezynfekcję i dezynsekcję obiektu, konsolidację struktury drewna oraz zachowanych warstw malarskich i reliktów pierwotnych złoceń, a także rekonstrukcję gruntów kredowo-klejowych. Dopiero po przeprowadzeniu powyższych zabiegów możliwe było przystąpienie do dalszych prac o charakterze estetycznym. Istotnym założeniem konserwatorskim było przywrócenie historycznych walorów artystycznych obiektu przy jednoczesnym uwzględnieniu zmian kolorystycznych i technologicznych powstałych na przestrzeni wieków. Działania estetyczne uwzględniały poszanowanie autentycznej substancji zabytkowej oraz zasadę czytelności ingerencji konserwatorskiej. Ze względu na złożoność zagadnień technicznych i artystycznych oraz rozległy zakres prac realizację zadania podzielono na etapy: – w 2023 r. rozpoczęto prace przy ołtarzu, wykonując badania stratygraficzne (in situ i laboratoryjne), badania mykologiczne, inwentaryzację elementów składowych, ocenę stanu zachowania, wstępną dezynfekcję wszystkich elementów oraz konserwację techniczną mensy ołtarzowej; – w 2024 r. przeprowadzono zasadnicze prace techniczne przy elementach architektonicznych ołtarza (cztery cokoły, nastawa, pilastry, kolumny oraz gzyms). Równolegle realizowano prace estetyczne, obejmujące uzupełnienie i rekonstrukcję historycznej warstwy malarskiej, a także konserwację złoceń detalu snycerskiego w zwieńczeniu, pilastrach i kapitelach kolumn. Po zakończeniu etapu elementy konstrukcyjno-architektoniczne zostały ponownie zamontowane w kaplicy pw. św. Barbary; – Równolegle przeprowadzono konserwację techniczną snycerki centralnego pola, predelli, cokołów oraz mensy, obejmującą ponowną dezynfekcję, wieloetapowe wzmocnienie strukturalne drewna, uzupełnienie ubytków, wymianę najbardziej zdegradowanych fragmentów oraz miejscowe zastosowanie dodatkowych wzmocnień w formie dublażu od strony rewersu. Wykonano również rekonstrukcję w drewnie lipowym elementów snycerskich: w gzymsie – 6 szt., w predelli – 4 szt., a także kielicha w zwieńczeniu ołtarza, wzorując się na zachowanych historycznych detalach snycerskich ołtarza św. Barbary oraz analogicznych elementach ołtarza z drugiej kaplicy pw. Ukrzyżowania. Ponadto przystąpiono do kontynuacji prac pozłotniczych, retuszerskich oraz scalających marmoryzację w dolnych partiach ołtarza. Po zakończeniu etapu zamontowano elementy objęte pełnym zakresem konserwacji. Natomiast elementy podlegające konserwacji technicznej zdeponowano w kaplicy pw. św. Barbary. – W 2026 r. planowana jest kontynuacja prac technicznych i estetycznych pozostałych, niezamontowanych elementów wyposażenia ołtarza.
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego”.
